Piękne to miasto i wielcy w nim ludzie, jeżeli tak mężnie, bez żadnych wahań staje do walki o swoją wolność i godność.

"Chciałem, by Warszawa była wielka (...) I dziś widzę ją wielką ...".Te słowa Stefana Starzyńskiego, ostatniego prezydenta stolicy przedwojennej Polski, przeszły do legendy. Wypowiedziane we wrześniu 1939 roku, podczas jednego z wielu żarliwych przemówień radiowych, jakie wygłaszał prezydent do mieszkańców swojego miasta, były wyrazem uznania i podziwu dla bohaterstwa i poświęcenia warszawiaków w trudnych godzinach dziejowego kataklizmu. I chociaż niemiecka nawałnica kładła kres wszystkim wielkim planom i marzeniom Starzyńskiego o pięknym nowoczesnym mieście, w tych słowach był zachwyt. Piękne to miasto i wielcy w nim ludzie, jeżeli tak mężnie, bez żadnych wahań staje do walki o swoją wolność i godność.
Obrona Warszawy przeszła do historii jako jedna z najważniejszych i najdłużej trwających bitew kampanii wrześniowej 1939. Warszawa, świadoma nadciągającej burzy dziejowej, przygotowywała się do walki już od połowy sierpnia. Jeszcze wtedy wprawdzie życie miasta tętniło swoim codziennym rytmem, ale już tysiące ludzi, w odpowiedzi na apel prezydenta, brało udział w pracach fortyfikacyjnych, w przygotowywaniu schronów
i budowaniu rowów przeciwlotniczych, wielu też mieszkańców uczestniczyło w specjalnych kursach obrony przeciwlotniczej. Kiedy więc 1 września, nadciągnęła wojenna zawierucha, w mieście nie było paniki, była gotowość do walki. I była to walka dramatyczna.
O kampanii wrześniowej 1939 roku i Bitwie Warszawskiej wiemy prawie wszystko. W stolicy wiele miejsc upamiętnia tamte dni. Jedno
z nich zasługuje na szczególną uwagę. Na murze przy placu Starynkiewicza 5 wmurowana jest tablica pamiątkowa następującej treści, Pracownikom Wodociągów i Kanalizacji m.st. Warszawy poległym w obronie ojczyzny i pomordowanym przez okupanta hitlerowskiego. Każdego roku, w rocznicę wybuchu drugiej wojny i w rocznicę Powstania Warszawskiego składany jest tu wieniec od władz samorządowych w hołdzie tym, którzy swą pracę na rzecz miasta traktowali jak najważniejszą obywatelską służbę.
Bez wodociągów i stacji filtrów Warszawa nie mogłaby istnieć ani w czasach pokoju, ani wojny. Świadomi tego ich pracownicy już od pierwszych godzin niemieckich nalotów mobilizowali całą ofiarność, odwagę i poświęcenie, by zapewnić wodę bombardowanemu miastu. A obiekty wodociągowe i kanalizacyjne były pod nieustannym ostrzałem. W tak trudnych warunkach wykonywane były bez chwili przerwy wszystkie prace eksploatacyjne i naprawcze. Aby utrzymać stały dopływ wody dla walczącego miasta wszystkie załogi Stacji Pomp Rzecznych i Filtrów pracowały bez chwili wytchnienia. Wyobrażenie o warunkach, w jakich przyszło im pracować, daje liczba ponad 1000 pocisków i bomb, które spadły we wrześniu na warszawską sieć wodno-kanalizacyjną. 25 września, w wyniku dywanowego nalotu Luftwaffe stacja filtrów, a także inne stołeczne obiekty strategiczne zostały zniszczone. Trzy dni później, pozbawiona wody i prądu Warszawa skapitulowała.
Nastał czas okupacji. Już w pierwszych jej dniach, na polecenie Dyrekcji, w zakładach warszawskich wodociągów przeprowadzono konspiracyjną akcję utajniania w aktach osobowych załogi wszelkich informacji, które miały charakter działalności antyniemieckiej. Dla ponad dwóch tysięcy osób była to kwestia życia lub śmierci. Przedsiębiorstwo starało się ich chronić, podobnie jak wiele innych osób, które pod zmienionymi danymi personalnymi zatrudniano, korzystając z klauzuli swego strategicznego uprzywilejowania, do mniej lub bardziej fikcyjnych robót lub badań. Dzięki takim działaniom przeżyło wojnę wielu naukowców Politechniki Warszawskiej, a dziesiątki osób fakt zatrudnienia w zakładach wodociągowych uchronił przed wywózką do Niemiec.
Osobny rozdział historii działań dywersyjnych podejmowanych przeciw okupantowi zapisali pracownicy Inspekcji Sieci, zwłaszcza na terenie utworzonego w 1941 roku warszawskiego getta. Mieli oni, na podstawie specjalnych przepustek, prawo wstępu do żydowskiej dzielnicy. Wykorzystywali ten przywilej, by wraz z narzędziami przemycać żywność, której tak bardzo tam brakowało. Ale bohaterstwo pracowników warszawskich wodociągów to nie tylko spektakularne akcje, to przede wszystkim codzienny trud sabotowania decyzji niemieckich władz. Wykorzystując ignorancję Niemców nadzorujących realizację zarządzeń dotyczących np. odcięcia magistral doprowadzających wodę do określonych rejonów miasta, czyniono to w taki sposób, by skutki nie były całkowite. Każde z zarządzeń, które można było obejść, z narażeniem życia obchodzono. Przez cztery lata okupacji, mimo wielkich strat w ludziach i sprzęcie, mimo grozy i terroru, warszawskie wodociągi nie tylko zapewniały wodę swojemu miastu, ale były też miejscem konspiracji i dla wielu ludzi jedynym schronieniem. I wreszcie nastał czas Powstania, który wpisał na trwale do swojej legendy zarówno tych, którzy budując studzienki, dawali życiodajną wodę, jak i kanały warszawskie. To pracownicy Wodociągów i Kanalizacji m.st. Warszawy wytyczyli pierwsze podziemne trasy dla powstańczych kurierów. Ich znajomość podziemnej miejskiej infrastruktury dała nadzieję i szansę na przeżycie tysiącom korzystających z podziemnych dróg powstańcom, zarówno w trakcie walk,
jak i po ostatecznej klęsce.

This is a beautiful city and great people live in it. They stand and fight for their freedom and dignity with great heroism and with no fear.

'I wanted Warsaw to be great (.) and today I see it is great.'. These words uttered by Stefan Starzyński, the last Mayor of pre-war Poland, have passed into legend. He spoke them in September 1939 during one of his passionate radio speeches which the Mayor gave for the citizens of his city and which were an expression of his support and admiration for the heroism and devotion of the people of Warsaw in the difficult hours of that historical cataclysm. Although the German attack put an end to all of Starzyński's plans and dreams about a beautiful, modern city there was still wonder in these words. This is a beautiful city and great people live in it. They stand and fight for their freedom and dignity with great heroism and with no fear.
The defence of Warsaw has been remembered in history as one of the most significant and longest lasting battles in the September 1939 campaign. Warsaw, aware of the looming historical storm, had been preparing to fight since mid-August. The city still pulsated to its habitual rhythm but thousands of people, in response to the Mayor's appeal, took part in the building of fortifications, preparing shelters and trenches and passageways protected from attacks by German planes. Many residents also took part in special courses in anti-aircraft defence. When on September 1, the attack began, there was no panic in the city, there was a readiness and willingness to fight. And it was a dramatic battle.
We know almost everything about the September campaign of 1939 and the battle of Warsaw. There are numerous spots in Warsaw commemorating those days. One of them is particularly noteworthy. At 5 Starynkiewicz Square there is a commemorative plaque, 'To the employees of the Warsaw Waterworks and Canalization killed in battle and murdered by the Nazi occupants for their Motherland. Each year, on the anniversary of the outbreak of World War II and the anniversary of the Warsaw Uprising the local authorities lay a wreath on this spot to honour those who working for the safety and protection of the city assumed their civic responsibilities considering these services vital for the life of the city and its citizens.
Without the waterworks and the water filters Warsaw could not have existed, neither in times of peace or war. Those employed in this function were aware of this from the first hours of the German air attacks. They rallied in their courage and generosity, their commitment to provide water to the bombed city. The Waterworks and the canalization systems were bombed constantly. Under these difficult conditions, all utilization and repair work was done in breaks during the raids. In order to maintain a continuous water supply for the fighting city all the teams at the Water Pumps and Filter Stations worked without respite. Over 1,000 bombs fell on the Warsaw water supply system in September 1939 and this gives an idea of the terrible conditions under which these people had to work. On September 25, as a result of the Luftwaffe carpet bombing of the city, the filter station and other strategic positions and buildings were destroyed. Three days later, Warsaw deprived of water and power, capitulated.
The time of occupation had begun. During the first days, under instructions from the management, an anti German conspiracy was initiated in Warsaw water filtering centers. The personal data of all workers who carried out any type of anti-German activities was made confidential. This was a matter of life and death for over 2,000 people. The company attempted to protect them, as well as thousands of other people, who under different names were hired. These people taking advantage of this opportunity took up more or less fictional jobs and as a result of these endeavours many scientists from the Warsaw Technical University survived the war and tens of others were saved from being sent to Germany as slave labour because they had been hired at the waterworks.
The workers of the Network Inspection section wrote a completely separate chapter in the history of sabotage activities, especially inside the Warsaw Ghetto which had been created in 1941. With their special entry cards they had the right of entry into the Jewish quarter and they used this opportunity to smuggle in much needed food into the Ghetto in their tool kits.
The heroism of the waterworks employees was not only the spectacular and dangerous deeds they were able to coordinate but also the everyday endeavours to sabotage decisions made by the German authorities. Taking advantage of the ignorance of the Germans supervising the execution of orders, for example the cutting off of the main water pipe line supplies to certain areas of the city, the workers cut the water supply in such a way that water still flowed to the city centre. Each order that could be disobeyed even if it threatened the lives of the waterworks workers was disobeyed. During the four years of occupation, despite great losses in their personnel and equipment, the Warsaw waterworks provided water to the city. It was a place of anti German conspiracy and it also proved the only shelter in the city for many people.
When the day of the Uprising came the workers of the waterworks entered history and legend. All those who had constructed the tunnels and laid the pipes, those who had dug out the manholes, who knew their around the entire system, who had supplied the life-sustaining water and supervised the cleansing of the city, went into action. It was the workers of Warsaw Waterworks and canalization who marked out the first underground routes for couriers of the Uprising. Their knowledge of the municipal underground infrastructure of tunnels provided the thousands of insurgents with hope and a chance of surviving the battles in the city. The insurgents used the marked out underground passages and tunnels to escape from the city centre during the last days of the Warsaw Uprising.

zdjęcia: Biuro Promocji Miasta, Muzeum Historyczne Warszawy