Kto chce odkryć duszę starej Warszawy musi zboczyć z jej głównych traktów i zagłębić się
w stare podwórka czynszowych kamienic lub podążyć do miejsc oddalonych nieco od centrum miasta, ot chociażby na starą Pragę, w której fragmentach odnaleźć można ducha dawnych czasów. Tam odnaleźć można osobliwości, które dają świadectwo życia dawnych mieszkańców miasta.
Należą do nich z całą pewnością stare podwórkowe kapliczki, których trudno szukać w takiej liczbie i różnorodności w jakimkolwiek innym wielkim mieście, zarówno polskim, jak i europejskim. Są wszędzie tam, gdzie zachowała się przedwojenna zabudowa. Najwięcej, bo około stu, można podziwiać na podwórkach warszawskiej Pragi.

Dbałość mieszkańców o stare kapliczki to wyraz przywiązania do tradycji i jej żywotności.
Widziałam wzruszającą scenkę rodzajową w podwórzu na ul. Emilii Plater, gdzie kilku podpitych mężczyzn odnawiało z pietyzmem farbą olejną płaszcz figury Chrystusa, obstawiwszy ją puszkami z piwem.

W Polsce, przydrożne i przydomowe krzyże oraz kapliczki, szczególnie maryjne, mają wielowiekową tradycję. W Warszawie istniały już w XIX w. Zwyczaj stawiania kapliczek w podwórkach kamienic czynszowych rozpowszechnił się w latach II wojny. Pełniły wówczas często, zamiast kościołów, których wiele zostało zniszczonych, rolę miejsca kultu. Kapliczki były wtedy miejscem integrowania się lokalnych społeczności w wierze i patriotyzmie. Modlono się przy nich do Matki Boskiej uznawanej za patronkę Armii Krajowej, a później Powstania Warszawskiego, do św. Barbary - opiekunki walczącego podziemia. Kapliczki bywały skrzynkami kontaktowymi ruchu oporu, wokół nich grzebano tymczasowo poległych. Wznoszono je dziękczynnie, lub dla upamiętnienia ofiar. Dzisiaj dają świadectwo codziennego życia w okupowanej Warszawie.
Wykształcone zostały pewne style ich konstruowania. Najokazalsze stanowiły zadaszony domek, z okienkiem na św. figurkę, stojący na środku podwórka, ogrodzony i przyozdobiony miniaturowym ogródkiem. Inne były gablotkami pod daszkiem z figurą za szybą, dostawionymi do muru. Były też kapliczki, które stanowiła ozdobiona kwiatami i świecami figura Matki Boskiej lub święty obrazek, umieszczone w niszy muru, w bramie lub na klatce schodowej. Zdarzały się też małe kapliczki umieszczone centralnie na fasadzie domu. Przeważnie malowane były, i tak pozostało, na kolor niebieski lub biały. Dzisiaj stanowią często jedyne zadbane miejsca w starych podwórkach sypiących się kamieniczek. Zawsze podświetla je lampka i zdobią świeże lub sztuczne kwiaty, wota i różance. Bardzo często w okienku kapliczek widnieje obrazek z podobizną polskiego papieża.
Dbałość mieszkańców o stare kapliczki to wyraz przywiązania do tradycji i jej żywotności. Widziałam wzruszającą scenkę rodzajową w podwórzu na ul. Emilii Plater, gdzie kilku podpitych mężczyzn odnawiało z pietyzmem farbą olejną płaszcz figury Chrystusa, obstawiwszy ja puszkami z piwem. Warszawskie kapliczki, jako szczególny dokument warszawskiego obyczaju, nie tylko religijnego, są stałym obiektem zainteresowania historyków sztuki i turystów.

Those who want to discover the soul of old Warsaw should step off its beaten tracks and venture into some of the old tenement courtyards or go to locations away from the city centre, for example old Praga, where the spirit of times gone by can be found in its bricks. Here you will find places and curiosities which are still living testimony of the life of the past and of the people who once lived here.
Old courtyard chapels in some of the tenement blocks in Warsaw are definitely one of the curiosities which can be looked for in vain in any other big city, Polish or European. Here in Warsaw they are not only numerous but come in a variety of shapes and sizes. They are everywhere where pre-war buildings are standing. Most of them, approximately a hundred, can be seen in the courtyards in the Warsaw district of Praga.

The fact that the residents care for the old chapels expresses their attachment to tradition and its continuity.
I saw a touching scene in a yard on Emilii Plater Street, where a few tipsy men, surrounded by beer cans, were meticulously repainting the coat on Christ's statue.

Roadside and chapels adjacent to houses, especially devoted to Mary, have a century's long tradition in Poland and have existed in Warsaw from the 19th century. The custom of locating chapels in the courtyards of tenement buildings became popular (and a necessity) during WWII. They served as places of religious worship in place of the churches which had been destroyed. The chapels served a double purpose, a place of worship and that of patriotism. These two aspects of life during the war were integrated around these chapels. People prayed to the Madonna considered the patron saint of the Polish Army, later of the Warsaw Rising and to St Barbara - the protector of underground combat. The chapels were also contact points for the Resistance movement; the dead were temporarily buried near them. The chapels were built in thanksgiving or to commemorate the victims of the war. Today they are a testimony of the life in occupied Warsaw.
Certain styles in their construction developed. The most opulent and colourful ones resemble a roofed 'house' with a window for the holy figure. They are located in the centre of the courtyard, fenced and decorated with a miniature garden. Others look like a roofed show-case with the figure, behind glass, touching the wall. There are chapels made only with the Madonna statue or a holy picture decorated with flowers and placed in a recess in a wall, gate or staircase. Another type of chapel is small and hangs in the middle of the façade of a building.
They were usually painted blue or white, which is still the case today and today they may well be the only well-kept point in the courtyard surrounded by ruins and collapsing buildings. They are always lit with a lamp and are decorated with fresh or artificial flowers, votive offerings and rosaries. A picture of the Polish Pope can be seen often in the chapels' window.
The fact that the residents care for the old chapels expresses their attachment to tradition and its continuity. I saw a touching scene in a yard on Emilii Plater Street, where a few tipsy men, surrounded by beer cans, were meticulously repainting the coat on Christ's statue. Warsaw chapels, as unique documents of Warsaw traditions and not only religious ones are the object of great interest, especially from tourists and art historians

tekst i fotografie: Marta Wierzbiańska