Warszawa to nie tylko tętniąca życiem rozwijająca się metropolia, zakorzeniona w narodowej historii, to również miasto wielu, jeszcze nie zawsze do końca wyjaśnionych tajemnic. Stanowią ją między innymi ciągnące się pod Warszawą kilometry tuneli i podziemne obiekty zbudowane w XVIII i XIX wieku o których można mówić, że są jednym z architektonicznych skarbów Warszawy. Duża część z nich ma charakter fortyfikacyjny, ale są i takie, których przeznaczenie było zupełnie inne.
Przed dwoma wiekami warszawskie Elizeum, nazwane tak na cześć legendarnych Pól Elizejskich, tętniło życiem. Podziemną rotundę ukrytą w skarpie wiślanej w parku obok ul. Książęcej, zbudował w roku 1779, wg. projektu Szymona Bogumiła Zuga, podkomorzy Wielkiego Księstwa Litewskiego książę Kazimierz Poniatowski, starszy brat króla Stanisława Augusta. Stanowiła ona element kompleksu ogrodowego "Na Książęcem" położonego na północ od ul. Książęcej, na terenie dzisiejszego parku im. Rydza Śmigłego. Starannie ukryta przed wzrokiem niewtajemniczonych, była, jak mówi legenda miejscem miłosnych schadzek i uciech ówczesnych, jak byśmy dziś powiedzieli, celebrytów. Wśród nich podobno również samego króla.
centralnym, z czterema półkoliście zamkniętymi niszami. Sklepioną kopułą salę główną obiegają korytarze przekryte kolebką. Wnętrze doświetlone było poprzez okrągły otwór w kopule, zwieńczony zewnętrzną latarnią na planie ośmioboku, o kształcie przypominającym pawilon chiński. W rotundzie o tej samej nazwie książę Poniatowski bawił się ze swoim dworem, a rolę muz grały jego kochanki. Wylegującym się na kanapach gościom dostarczano potrawy podziemnym tunelem ze znajdującej się w parku kuchni, której komin miał obudowę w formie minaretu. Do Elizeum wchodziło się przez sztuczną grotę - po jej ścianach płynęła woda. Do rotundy prowadziły drewniane drzwi jak w szopie. Po przejściu kilkumetrowego korytarza, goście wchodzili do wysokiej na osiem metrów Sali, która ku ich zaskoczeniu, olśniewała blaskiem lamp i dekoracyjnością. Przez mały otwór w sklepieniu przenikało nikłe światło nocy. Podziemna grota latem dawała schronienie przed skwarem, natomiast zimą była ogrzewana kominkiem, z którego ciepło rozchodziło się kanałami grzejnymi po całym wnętrzu. Elizeum było połączone podziemnym korytarzem z tzw. Domkiem Imama, w którym znajdowała się kuchnia. Biesiady odbywały się w sali centralnej. Gościom przygrywali muzykanci, którzy znajdowali się na górnym korytarzu. Muzyka dzięki świetnej akustyce była znakomicie słyszana, natomiast muzycy pozostawali niewidoczni. W dzień głównym oświetleniem wnętrza był otwór w kopule o średnicy około 3 m. Wieczorem wnętrze rozświetlone było płomieniem kominka, świecami i kagankami. Do dzisiaj mury tej niezwykłej budowli trzymają się dobrze, to zasługa izolacji z gliny, która od 200 lat chroni je przed wodą. Mimo legendy, przeznaczenie Elizeum nie jest do końca znane. Wersji, że było to miejsce schadzek i rozpusty, co jest bardzo prawdopodobne z uwagi na zamiło wa nie do hulaszczego stylu życia Kazimierza Poniatowskiego, przeciwstawia się inną, równie prawdopodobną, że odbywały się tu spotkania loży masońskiej.
Dziś zrujnowaną podziemną ceglaną rotundę ukrytą w parku im. marszałka Rydza-Śmigłego mieszkańcy omijają szerokim łukiem. Ale to się zmieni. W zorganizowanych przez miasto i Stowarzyszenie Architektów Polskich warsztatach projektowych, których tematem była adaptacja i rozbudowa podziemnej budowli wzięli udział studenci i młodzi absolwenci architektury. Ich rozstrzygnięcie przyniosło kilka ciekawych pomysłów na zagospodarowanie niezwykłego zabytku. Wpłynęło pięć prac. Jurorzy najlepiej ocenili propozycję teatru, natomiast internauci propozycję term. Rewitalizacja obiektu ma potrwać dwa lata i kosztować około 15 mln złotych. . Obecnie prowadzona jest inwentaryzacja Elizeum. Już wkrótce stanie się zapewne jedną z wielkich atrakcji kulturalnych i turystycznych Warszawy.

Warsaw is not only a bustling developing metropolis rooted in its national history; it is also a city of numerous, some still unsolved, mysteries. One of them is the kilometres of tunnels spread under Warsaw and underground historical objects constructed in the 18th and 19th century which can be described as some of Warsaw's architectural treasures. A large part of them were originally fortifications, but there are also some whose purpose was completely different. Two centuries ago, the Warsaw Elysium, named to honour the legendary Elysian Fields, was vibrant with life. The underground rotunda hidden in the Vistula River embankment in the park near Książęca Street was built in 1779 according to a design by Szymon Bogumił Zug, by Prince Kazimierz Poniatowski, the Grand Lithuanian Chamberlain, the older brother of King Stanisław Augusta. It was a part of the garden compound, 'At Książęce', located north of Książęca Street, where the Rydz Śmigły Park is located today. It was meticulously hidden from the view of the public. It was, as legend has it, the place of lover's trysts and the pleasures of the celebrities of those times. Including the King.
The Elysium was completely made from brick. It was designed on a central plan with four semi-circle enclosed niches. The Elysium was entered through an artificial cave with water running down its walls. After walking through a kilometre-long corridor, guests entered an eight-meter high Room which to their surprise dazzled them with the light of lamps and its decorative features. Here Prince Poniatowski had fun with his court and his mistresses played the Muses. The City of Warsaw and the Polish Architects Association organized workshops for the adaptation and development of the underground construction. The workshops were attended by architecture students and young graduates who brought with them several interesting ideas on developing this unusual historical object. The Elysium will soon become one of the greatest cultural and tourist attractions of Warsaw.

foto: Andrzej Marek Wolański